Giới thiệu về virus – Wikipedia tiếng Việt

Rate this post
Bài viết này nhằm mục đích ra mắt về chủ đề, không mang nặng tính kĩ thuật. Về bài viết bách khoa chính, xem Virus

Virus là một tác nhân truyền nhiễm có kích thước vô cùng nhỏ bé, có khả năng sinh sản ở bên trong các tế bào vật chủ sống. Khi bị nhiễm bệnh, tế bào chủ bị ép phải nhanh chóng sản sinh ra hàng ngàn bản sao giống hệt cấu trúc virus ban đầu. Không giống như hầu hết các sinh vật sống, virus không phải là tế bào, do đó không thể tự phân chia mà phải phụ thuộc vào tế bào chủ nhiễm bệnh. Nhưng không giống như các tác nhân truyền nhiễm có cấu trúc đơn giản hơn (chẳng hạn như prion – thể đạm độc), virus chứa gen. Đây là bộ máy di truyền cho phép chúng biến đổi và tiến hóa. Trong số hàng triệu loài virus tồn tại ở môi trường xung quanh chúng ta, có hơn 4800 loài đã được mô tả chi tiết.[1] Nguồn gốc hình thành virus chưa thực sự rõ ràng: một số virus có thể đã tiến hóa từ plasmid (mảnh DNA có khả năng di chuyển và thâm nhập giữa các tế bào), trong khi một số virus khác có thể đã tiến hóa từ vi khuẩn.

Virus có cấu tạo gồm 2 đến 3 phần. Cấu trúc cơ bản nhất là bộ gen. Đó là những vật chất chứa thông tin sinh học được mã hóa dưới dạng phân tử DNA hoặc RNA. Cấu trúc cơ bản thứ hai là lớp vỏ Protein bọc bên ngoài virus để bảo vệ bộ gen bên trong. Một số virus cũng có thể có một màng bọc (một số sách viết là envelope) chứa chất giống chất béo, lớp màng này bao phủ lớp vỏ protein và dễ bị hư hại khi gặp xà phòng. Màng bọc gắn một số thụ thể (receptor), virus sẽ gắn thụ thể đó với tế bào chủ mới để dễ dàng xâm nhập. Virus có nhiều hình dạng khác nhau, chẳng hạn như hình xoắn ốc đơn giản, hình nhị thập diện và các hình phức tạp hơn (thể thực khuẩn – phage). Virus rất nhỏ bé, có kích thước từ 20 đến 300 nanomet, tức là phải xếp 33.000 đến 500.000 virus nối tiếp nhau để đạt được 1 xentimét (0,4 in).

Có nhiều hình thức lây lan virus. Mỗi loài virus tấn công mô của một hoặc một số loài động vật cụ thể, và có cách thức tự sao chép riêng. Virus thực vật thường lây lan từ cây này sang cây khác nhờ côn trùng và các sinh vật khác, được gọi là vector (thuật ngữ để chỉ vật chủ trung gian truyền bệnh). Một số virus người và các động vật khác lây lan do tiếp xúc với chất dịch của cơ thể bị nhiễm bệnh. Các loại virus như cúm lan truyền trong không khí nhờ những giọt bắt khi ho hoặc hắt hơi. Các loại virus như norovirus được truyền qua đường phân – miệng: qua bàn tay không được rửa sạch sẽ, qua thực phẩm và nước nhiễm bẩn. Rotavirus lây lan qua tiếp xúc trực tiếp với trẻ bị nhiễm bệnh. Virus gây suy giảm miễn dịch ở người, HIV, lây truyền qua các chất dịch cơ thể trong khi quan hệ tình dục. Virus sốt xuất huyết (Dengue) lây lan bởi côn trùng hút máu.

Virus có năng lực đột biến nhanh gọn để tạo ra những chủng mới, đặc biệt quan trọng virus có lõi RNA. Miễn dịch của vật chủ thường chống lại chủng mới một cách yếu ớt. Ví dụ, chủng virus cúm biến đổi tiếp tục, do đó mỗi năm cần một loại vắc-xin mới. Những đột biến gen lớn thậm chí còn gây ra đại dịch, như trong đại dịch cúm lợn năm 2009 lan sang hầu hết những vương quốc. Thông thường, những đột biến này trở nên rõ ràng khi virus mở màn lây nhiễm những vật chủ không cùng loài khởi đầu, gây nên những căn bệnh lây truyền từ động vật hoang dã. Ví dụ, coronavirus ở dơi, virus cúm ở lợn, chim có năng lực truyền bệnh sang người .Người, động vật hoang dã và thực vật sẽ bị mắc bệnh khi nhiễm virus. Ở người và động vật hoang dã khỏe mạnh, hệ miễn dịch đánh bại tác nhân gây bệnh là virus, và hoàn toàn có thể tạo ghi nhớ miễn dịch suốt đời cho vật chủ so với chủng virus đó. Chú ý rằng thuốc kháng sinh chỉ có công dụng chống lại vi trùng, không có tác động ảnh hưởng lên virus. Tuy nhiên thuốc kháng virus hoàn toàn có thể điều trị những bệnh truyền nhiễm rình rập đe dọa tính mạng con người. Những loại vắc-xin tạo miễn dịch suốt đời hoàn toàn có thể ngăn ngừa 1 số ít bệnh truyền nhiễm .
Năm 1884, nhà vi sinh học người Pháp Charles Chamberland ý tưởng ra bộ lọc Chamberland ( hay bộ lọc Chamberland – Pasteur ), chứa những chiếc lỗ có kích cỡ còn nhỏ hơn cả vi trùng. Sau đó, ông đổ dung dịch chứa vi trùng qua bộ lọc này vô hiệu trọn vẹn vi trùng. Đầu những năm 1890, nhà sinh vật học người Nga Dmitri Ivanovsky sử dụng chiêu thức này để nghiên cứu và điều tra về thứ mà lúc bấy giờ được biết với tên virus khảm thuốc lá. Thí nghiệm của ông cho thấy rằng dung dịch chiết xuất từ lá cây nghiền nát của cây thuốc lá bị nhiễm bệnh vẫn có năng lực lây nhiễm sau khi lọc .

Trong khoảng thời gian đó, một số nhà khoa học khác phát hiện ra rằng mặc dù các “tác nhân” này (sau này được gọi là virus) khác với vi khuẩn và nhỏ hơn vi khuẩn khoảng một trăm lần, nhưng chúng vẫn gây bệnh. Năm 1899, nhà vi sinh học người Hà Lan Martinus Beijerinck quan sát thấy rằng “tác nhân” chỉ nhân lên khi tế bào chủ diễn ra hiện tượng phân bào. Ông gọi nó là “mầm sống có thể hòa tan” (tiếng Latin: contagium vivum fluidum), vì ông không thể tìm thấy bất kỳ hạt vi trùng nào. Đầu thế kỷ 20, nhà vi khuẩn học người Anh Frederick Twort phát hiện ra virus lây nhiễm vi khuẩn. Nhà vi sinh học người Canada gốc Pháp Félix d’Herelle mô tả rằng: khi thêm “tác nhân” này vào đĩa thạch nuôi cấy vi khuẩn thì sẽ có hiện tượng hình thành vùng vi khuẩn bị chết. Tính toán diện tích những vùng này cho phép ông tính được số lượng virus trong dung dịch ban đầu.[5]

Phát minh kính hiển vi điện tử năm 1931 mở ra cánh cổng to lớn cho ngành vi sinh học, cho ra những bức hình tiên phong về virus. [ 6 ] Năm 1935, nhà hóa sinh học và virus học người Mỹ Wendell Meredith Stanley nghiên cứu và điều tra virus khảm thuốc lá và thấy được virus hầu hết được làm từ protein. [ 7 ] Một thời hạn ngắn sau, virus được chứng tỏ cấu trúc từ protein và RNA. [ 8 ] Một yếu tố mà nhà khoa học khởi đầu gặp phải là họ không biết cách nuôi cấy virus ngoài thiên nhiên và môi trường động vật hoang dã sống. Năm 1931, những nhà bệnh ký học người Mỹ Ernest William Goodpasture và Alice Miles Woodruff nuôi cấy bệnh cúm và một số ít loại virus khác trong trứng của gà được thụ tinh. Đây là bước nâng tầm vì là lần tiên phong virus được nuôi cấy ở ngoài khung hình sống đã trưởng thành. [ 9 ] Tuy vậy 1 số ít virus không hề tăng trưởng trong trứng gà. Vấn đề này đã được xử lý vào năm 1949, khi John Franklin Enders, Thomas Huckle Weller và Frederick Chapman Robbins tăng trưởng virus bại liệt bằng giải pháp nuôi cấy tế bào động vật hoang dã sống. [ 10 ] Hiện nay, hơn 4.800 loài virus đã được miêu tả chi tiết cụ thể. [ 1 ]
Chỗ nào có sự sống, chỗ đấy có virus. Virus có lẽ rằng đã sống sót kể từ khi những tế bào sống tiên phong có năng lực tăng trưởng. Nguồn gốc của chúng vẫn chưa rõ ràng vì virus không hề sống sót dưới dạng hóa thạch, thế cho nên kỹ thuật sinh học phân tử là cách tốt nhất để đưa ra giả thuyết về sự phát sinh. Những kỹ thuật này dựa trên sự sẵn có của đoạn DNA hoặc RNA virus cổ đại, nhưng hầu hết virus dữ gìn và bảo vệ và tàng trữ trong phòng thí nghiệm đều ít hơn 90 năm tuổi. Như vậy những chiêu thức sinh học phân tử chỉ thành công xuất sắc trong việc săn lùng nguồn gốc của virus tăng trưởng trong thời hạn từ thế kỷ 20. [ 13 ] Chủng virus mới liên tục Open ở tổng thể những tiến trình quy trình tiến hóa của sự sống. [ 14 ] Có ba giả thuyết chính lý giải về nguồn gốc của virus :

Giả thuyết thoái hóa
Giả thuyết này cho rằng virus có thể đã từng là những tế bào nhỏ ký sinh trên các tế bào lớn hơn. Trải qua thời gian, những gen không cần thiết cho sự ký sinh này mất đi. Vi khuẩn RickettsiaChlamydia là những tế bào sống và chỉ có thể sinh sản bên trong tế bào chủ (một đặc điểm giống như virus). Hiện tượng trên đã củng cố độ tin cậy đối với giả thuyết này: do quá phụ thuộc vào đời sống ký sinh, các đoạn gen từng cho phép chúng sống một mình sẽ dần dần bị biến mất.
Giả thuyết nguồn gốc từ tế bào
Theo giả thuyết này, một số virus có thể đã tiến hóa từ các mảnh DNA hoặc RNA “thoát ra” (escaped) khỏi bộ gen của sinh vật lớn hơn. DNA thoát ra có thể là từ những plasmid (những đoạn DNA trần mà có thể di chuyển giữa những tế bào) hoặc từ những transposon (những phân tử DNA mà nhân lên và di chuyển quanh những vị trí khác nhau bên trong bộ gen của tế bào).
Giả thuyết đồng tiến hóa
Virus có thể đã tiến hóa từ các phân tử protein và DNA phức tạp cùng lúc với tế bào sơ khai xuất hiện trên Trái Đất. Virus và tế bào sống có sự phụ thuộc lẫn nhau trong nhiều triệu năm.[18]

Các giả thuyết nên trên đều có mặt hạn chế. Giả thuyết thoái hóa không đưa ra được lý do tại sao khi đối chiếu theo bất kỳ cách nào, ngay cả những ký sinh trùng nội bào nhỏ nhất cũng chẳng có cấu trúc giống với virus. Giả thuyết nguồn gốc từ tế bào không giải thích được tại sao virus có nhiều cấu trúc độc nhất nhưng những cấu trúc này không tồn tại trong tế bào. Giả thuyết đồng tiến hóa mâu thuẫn với định nghĩa về virus, vì virus luôn phụ thuộc vào tế bào chủ.[18][19] Ngoài ra, virus được công nhận có từ thời cổ đại và có nguồn gốc từ trước khi sự sống phân chia thành hệ thống ba vực. Khám phá này đã khiến các nhà virus học hiện đại xem xét và đánh giá lại ba giả thuyết cổ điển trên.[14][20]

Sơ đồ đơn thuần về cấu trúc của virusVirion là một hạt virus có cấu trúc hoàn hảo. Bộ gen virus là sợi acid nucleic ( DNA hoặc RNA ), được bao quanh là một lớp vỏ protein bảo vệ tên là capsid. Capsid được tạo thành từ nhiều phân tử protein nhỏ hơn, giống hệt nhau tên là capsomere. Sự sắp xếp capsomere theo hình dạng nhất định : nhị thập diện ( 20 mặt ), xoắn ốc hoặc hình thù phức tạp hơn. Một lớp vỏ bên trong, bọc xung quanh acid nucleic được gọi là nucleocapsid, có thực chất là protein. Một số virus còn được phủ bọc bởi lớp lipid ( chất béo ) được gọi là màng bọc ( envelope ), dễ bị hủy hoại bởi xà phòng và rượu. [ 22 ]
Virus là một trong những tác nhân lây bệnh nhỏ nhất. Chúng quá nhỏ đến nỗi chỉ hoàn toàn có thể được nhìn thấy bằng kính hiển vi điện tử. Kích thước giao động từ 20 đến 300 nanomet. Để dễ tưởng tượng, phải xếp từ 30.000 đến 500.000 thành viên virus cạnh nhau thì mới tạo ra chuỗi lê dài 1 xentimét ( 0,4 in ). Trong khi đó đường kính vi trùng khoảng chừng 1000 nanomet ( 1 micromet ) ; đường kinh tế bào chủ sinh vật bậc cao thì khoảng chừng vài chục micromet. Một số virus như megavirus và pandoravirus là những virus tương đối lớn, kích cỡ hoảng 1000 nanomet. Đây là những virus sống ký sinh trong amip, lần lượt được phát hiện vào năm 2003 và 2013. [ 23 ] [ 24 ] Hai loài virus trên có đường kính gấp khoảng chừng mười lần ( và do đó có thể tích lớn hơn hàng nghìn lần ) so với virus cúm và việc phát hiện ra những virus ” khổng lồ ” này đã khiến những nhà khoa học kinh ngạc. [ 25 ]
Bộ gen của virus là những sợi DNA ( acid deoxyribonucleic ) và, trong nhiều loại virus còn dưới dạng RNA ( acid ribonucleic ). tin tức sinh học được mã hóa trong DNA hoặc RNA của nó. Các sinh vật bậc thấp và bậc cao đều sử dụng DNA làm mã di truyền, nhưng nhiều loại virus có lõi RNA. Bộ gen virus là một chuỗi đơn hoặc một chuỗi xoắn kép .Virus có năng lực sinh sản nhanh gọn vì có tương đối ít gen. Ví dụ, virus cúm chỉ có 8 gen và rotavirus có 11 gen, trong khi đó con người có 20.000 – 25.000 gen. Một số bộ gen virus chứa mã di truyền lao lý những protein cấu trúc tạo thành hạt virus. Gen tạo ra protein phi cấu trúc chỉ được tìm thấy trong tế bào mà virus lây nhiễm. [ 28 ]Tất cả những tế bào và nhiều loại virus tạo ra enzyme, một loại protein có tính năng xúc tác, tinh chỉnh và điều khiển những phản ứng hóa học. Enzyme DNA polymerase và RNA polymerase tinh chỉnh và điều khiển quy trình tạo ra những bản sao mới của DNA và RNA. Các enzyme polymerase của virus tạo ra DNA và RNA với vận tốc nhanh hơn nhiều so với những enzyme của tế bào chủ, nhưng enzyme RNA polymerase của virus rất dễ gặp lỗi khi sao chép, khiến virus RNA nhanh gọn đột biến và hình thành những chủng mới .Ở 1 số ít loài virus RNA, những gen không nằm trên một phân tử RNA liên tục mà được tách ra riêng rẽ. Ví dụ, virus cúm có 8 gen riêng không liên quan gì đến nhau được tạo thành từ RNA. Khi hai chủng virus cúm khác nhau lây nhiễm vào cùng một tế bào, những gen này trộn lẫn, sắp xếp lại và tạo ra nhiều chủng virus mới trong một quá trình gọi là tái sắp xếp .

Tổng hợp protein[sửa|sửa mã nguồn]

Protein rất thiết yếu cho sự sống. Tế bào tạo ra phân tử protein mới từ những đơn phân amino acid dựa trên thông tin mã hóa trong chuỗi DNA. Mỗi loại protein thường chỉ triển khai một công dụng đặc hiệu, vì thế nếu một tế bào cần thực thi một công dụng mới thì phải tạo ra một loại protein mới trọn vẹn. Chính vì lẽ đó một khi tế bào bị xâm nhập, virus sẽ ép buộc tế bào tạo ra những protein mới mà tế bào không cần, nhưng ship hàng qua quy trình sao chép virus. Sinh tổng hợp protein trải hai bước chính : phiên mã và dịch mã. [ 32 ]Phiên mã là quy trình sử dụng thông tin trong chuỗi DNA ( được gọi là mã di truyền ) để tạo ra những bản sao RNA được gọi là RNA thông tin ( mRNA ). chuỗi mRNA ra khỏi nhân và đi đến ribosome, triển khai quy trình dịch mã để tạo protein. Do vậy cấu trúc và trình tự amino acid của protein được chuỗi mRNA pháp luật. Như vậy trải qua phiên mã và dịch mã, thông tin từ ” ngôn từ ” acid nucleic chuyển sang ” ngôn từ ” của amino acid. [ 32 ]

Một số acid nucleic của virus RNA hoạt động trực tiếp với tư cách như là mRNA mà không cần biến đổi gì thêm. Vì lý do đó, những virus này được gọi là virus RNA dương tính. Ở một số virus RNA khác, RNA trong virus chính là bản sao của mRNA, do đó virus phải dựa vào enzyme của tế bào hoặc của chính virus để tạo ra mRNA có thể phiên mã. Chúng được gọi là virus RNA âm tính. Đối với các virus DNA, việc phiên mã trở thành mRNA khá giống hoạt động sinh trưởng tế bào. Tuy nhiên, retrovirus có cách thức hoạt động hoàn toàn khác: virus có RNA, nhưng bên trong tế bào chủ, một bản sao DNA của RNA được tạo ra với sự trợ giúp của enzyme phiên mã ngược. DNA này sau đó hòa vào DNA của chính vật chủ, và được phiên mã vào mRNA theo quá trình sinh trưởng thông thường của tế bào.

Vòng đời của một loại virus nổi bật ( khởi đầu từ bên trái, kết thúc bên phải ). Nếu virus xâm nhập được vào tế bào, từ một virus bắt đầu tạo thành hàng trăm virus mới .Khi virus xâm nhập vào tế bào, virus sẽ nhân lên thành hàng nghìn virus mới. Để sinh sản, virus ép buộc tế bào vật chủ sao chép DNA hoặc RNA của virus, tạo ra protein của virus, sau đó lắp ráp tạo thành nhiều hạt virus mới .Vòng đời của virus trong những tế bào sống gồm sáu quy trình tiến độ cơ bản tiếp nối đuôi nhau nhau :

  • Hấp phụ (hay bám dính) là sự liên kết của virus với phân tử đặc hiệu trên bề mặt tế bào. Tính đặc hiệu này hạn chế virus xâm nhập vào nhiều loại tế bào. Ví dụ, virus suy giảm miễn dịch ở người (HIV) chỉ lây nhiễm vào tế bào T của người, vì protein bề mặt gp120 chỉ có thể hấp phụ với CD4 và nhiều phân tử khác trên bề mặt tế bào T. Virus thực vật chỉ có thể gắn vào tế bào thực vật và không thể lây nhiễm cho động vật. Cơ chế này đã ủng hộ quan điểm rằng virus chỉ có khả năng lây nhiễm vào tế bào mà chúng có khả năng sinh sản.
  • Xâm nhập sau khi hấp phụ; virus xâm nhập vào tế bào chủ bằng hình thức nhập bào hoặc hòa màng với tế bào.
  • Cởi áo (hay giải phóng lõi) xảy ra bên trong tế bào khi vỏ capsid của virus bị enzyme virus hoặc enzyme tế bào chủ phá hủy, giải phóng acid nucleic của virus.
  • Tổng hợp (hay sao chép) là giai đoạn mà một tế bào sử dụng RNA thông tin của virus để tạo ra protein cho virus sử dụng.
  • Lắp ráp diễn ra trong tế bào khi các protein virus và acid nucleic mới lắp ráp theo khuôn mẫu tạo thành hàng trăm hạt virus mới.
  • Giải phóng xảy ra khi virus được giải phóng khỏi tế bào. Phần lớn trường hợp, tế bào sẽ bị vỡ ra (ly giải). Một số virus như HIV giải phóng một cách nhẹ nhàng hơn nhờ quá trình nảy chồi.

Tác dụng lên tế bào vật chủ[sửa|sửa mã nguồn]

Virus gây nên một loạt các hiệu ứng cấu trúc và hóa sinh lên tế bào chủ, được gọi là hiệu quả gây bệnh cho tế bào (cytopathic effect – CPE). Hầu hết các trường hợp nhiễm virus đều khiến tế bào chủ bị chết, nguyên nhân là dó sự ly giải tế bào (tế bào vỡ), thay đổi màng tế bào và thay đổi chương trình chết rụng tế bào (tế bào “tự sát”).[41] Thông thường tế bào chết là do protein của virus tạo ra làm rối loạn hoạt động tế bào.[42]

Một số virus không gây ra sự đổi khác đáng kể so với tế bào bị nhiễm bệnh. Các tế bào nhiễm virus tiềm ẩn ( virus không hoạt động giải trí ) có rất ít bộc lộ bị nhiễm trùng và hoạt động giải trí vẫn thông thường, gây nên những triệu chứng nhiễm trùng dai dẳng. [ 43 ] Virus herpes là một ví dụ. [ 44 ] [ 45 ]Một số virus ( ví dụ : virus Epstein-Barr ) thường khiến tế bào tăng sinh mà không gây ra bệnh ác tính ; [ 46 ] nhưng một số ít loại virus khác ( ví dụ điển hình như papillomavirus ) là nguyên do gây bệnh ung thư. [ 47 ] Khi DNA của tế bào chủ bị tổn thương khiến tế bào không hề tự sửa chữa thay thế, gây ra hiện tượng kỳ lạ chết rụng tế bào. Một trong những tác dụng của chết rụng tế bào là sự tự hủy hoại DNA tổn thương. Một số virus có chính sách hạn chế chết rụng tế bào để tế bào vật chủ không chết trước tiến trình tổng hợp virus, ví dụ như HIV. [ 48 ]

Virus và bệnh tật[sửa|sửa mã nguồn]

Có nhiều cách để virus lây lan từ vật chủ này sang vật chủ kia. Nhiều loại virus gây bệnh cho thực vật được 1 số ít sinh vật mang theo và reo rắc mầm bệnh ; những sinh vật như vậy được gọi là vector ( vật chủ trung gian truyền bệnh ). Một số virus lây nhiễm cho động vật hoang dã, con người, cũng có hình thức lây lan qua vectơ ( thường là côn trùng nhỏ hút máu ), nhưng hình thức lây truyền trực tiếp thông dụng hơn. Một số bệnh nhiễm virus ví dụ điển hình như norovirus và rotavirus lây lan qua thực phẩm bẩn, nước bị ô nhiễm, qua tay, vật dùng chung, và qua tiếp xúc gần với người bị nhiễm bệnh khác. Một số virus lây truyền qua không khí ( virus cúm ). Các loại virus như HIV, viêm gan B và viêm gan C thường lây truyền qua quan hệ tình dục không bảo đảm an toàn hoặc kim tiêm dưới da dùng đi dùng lại nhiều lần. Để ngăn ngừa nhiễm trùng và bệnh tật, yếu tố tiên quyết là phải biết hình thức lây truyền của mỗi loại virus .
Một số bệnh thường thì ở người do virus gây ra gồm cảm lạnh, cúm, thủy đậu và mụn rộp. Các bệnh nghiêm trọng như Ebola và AIDS cũng do virus gây ra. Cũng có nhiều loại virus gây ra ít hoặc không có bệnh, được gọi là virus ” lành tính “. Đối với virus gây hại thì được miêu tả bằng thuật ngữ độc lực. [ 51 ] Virus gây ra những bệnh khác nhau tùy thuộc vào loại tế bào mà chúng lây nhiễm. Một số virus hoàn toàn có thể gây nhiễm trùng suốt đời, gây bệnh mạn tính, tức là virus luôn sinh sản trong khung hình dù đã có chính sách phòng vệ của vật chủ. Đây là hiện tượng kỳ lạ phổ cập khi nhiễm virus viêm gan B, viêm gan C. Những người bị nhiễm virus mạn tính gọi là người mang mầm bệnh, là ổ chứa virus. [ 53 ] [ 54 ]

Bệnh địa phương[sửa|sửa mã nguồn]

Nếu tỷ suất người mang mầm bệnh trong một dân số nhất định đạt đến một ngưỡng nhất định, căn bệnh đó trở thành bệnh địa phương. Ở những nước có khí hậu ôn đới, những bệnh do virus thường diễn biến theo mùa. Viêm đa cơ do poliovirus ( virus bại liệt ) thường xảy ra trong những tháng ngày hè. [ 56 ] trái lại, cảm lạnh, nhiễm cúm và rotavirus thường hay gặp vào mùa đông. [ 57 ] [ 58 ] Các loại virus khác, ví dụ điển hình như virus sởi, gây ra dịch bệnh cứ 3 năm một lần. [ 59 ] Ở những nước đang tăng trưởng, virus gây nhiễm trùng đường hô hấp và đường ruột khá thường gặp. Virus có vector côn trùng nhỏ là nguyên do thông dụng gây bệnh ở những nơi này. Ví dụ, virus Zika và virus sốt xuất huyết ký sinh trong muỗi cái Aedes. Muỗi này đốt người và gây nên dịch, đặc biệt quan trọng trong mùa sinh sản của muỗi. [ 60 ]
Ashour và cộng sự (2020)[61])Nguồn gốc và sự tăng trưởng của ( A ) SARS-CoV ( B ) MERS-CoV và ( C ) SARS-CoV-2 trong những vật chủ khác nhau. Tất cả những virus trên đều xuất phát từ dơi, thuộc nhóm coronavirus. Virus biến hóa, thích nghi với vật chủ trung gian và khung hình người. Chúng đã và đang gây ra 3 đại dịch lớn cho quả đât SARS MERS và COVID-19. (Mặc dù đại dịch do virus gây nên khá là hiếm gặp, tuy nhiên HIV tiến hóa từ virus tìm thấy ở khỉ và tinh tinh trở thành đại dịch kể từ những năm 1980. [ 62 ] Trong thế kỷ 20, có 4 đại dịch do virus cúm gây ra, nghiêm trọng nhất vào những năm 1918, 1957 và 1968. [ 63 ] Trước khi xóa khỏi, bệnh đậu mùa đeo đẳng loài người, gây nên đại dịch trong hơn 3000 năm. [ 64 ] Trong suốt chiều dài lịch sử vẻ vang, quy trình di cư của con người đã tương hỗ sự lây lan của đại dịch qua đường biển đường hàng không. [ 65 ]Ngoại trừ bệnh đậu mùa, hầu hết những đại dịch đều do virus mới tiến hóa gây nên. Những virus ” mới nổi ” này thường là chủng đột biến của những virus ít gây hại hơn vốn đã lưu hành trước đó ở người hoặc động vật hoang dã. [ 66 ]

Hội chứng hô hấp cấp tính nặng (SARS) và hội chứng hô hấp Trung Đông (MERS) là do các chủng mới của coronavirus. Các loại coronavirus khác chỉ gây nhiễm trùng nhẹ ở người.[67] Độc lực và sự lây lan nhanh chóng của SARS đã gây ra khoảng 8000 ca dương tính, 800 ca tử vong (cho đến tháng 7 năm 2003).[68]

Một loại coronavirus Open ở Vũ Hán, Trung Quốc vào tháng 11 năm 2019. Chủng này lây lan nhanh gọn trên khắp quốc tế. Chủng coronavirus gây hội chứng hô hấp cấp tính nặng 2 ( SARS-CoV-2 ) được cho là có nguồn gốc từ dơi, gây ra căn bệnh có tên COVID-19, gây mức độ từ nhẹ đến chết, [ 69 ] và gây nên đại dịch vào năm 2020. [ 61 ] [ 70 ] [ 71 ] Những hạn chế so với du lịch quốc tế được áp đặt, hiện tượng kỳ lạ chưa từng có tiền lệ trong thời bình. [ 72 ] Các lệnh giới nghiêm, lệnh cách ly xã hội có hiệu lực hiện hành ở nhiều thành phố lớn trên toàn quốc tế. [ 73 ]

Virus thực vật[sửa|sửa mã nguồn]

Ớt bị nhiễm virus đốm láCó nhiều loại virus thực vật, nhưng thường chỉ làm giảm hiệu suất. Virus thực vật thường lây lan từ cây này sang cây khác bởi những sinh vật gọi là ” vector “. Vector lây truyền là côn trùng nhỏ thông thường, nhưng cũng hoàn toàn có thể là nấm, tuyến trùng và sinh vật đơn bào. Khi trấn áp nhiễm virus thực vật, cần tập trung chuyên sâu vào việc hủy hoại những vector và vô hiệu những vật chủ thay thế sửa chữa, ví dụ điển hình như cỏ dại. Virus thực vật vô hại với con người và động vật hoang dã vì chúng chỉ hoàn toàn có thể sinh sản và tổng hợp trong tế bào thực vật còn sống .
Cấu trúc của một thể thực khuẩn nổi bật

Thể thực khuẩn (Bacteriophage) là virus ký sinh trong vi khuẩn và vi khuẩn cổ.[76] Thể thực khuẩn rất quan trọng trong hệ sinh thái biển: chúng lây nhiễm và tiêu diệt vi khuẩn trong các cộng đồng vi sinh dưới nước, làm nên cơ chế quan trọng nhất trong sự tái chế carbon ở môi trường đại dương. Những phân tử hữu cơ được giải phóng ra khỏi tế bào vi khuẩn sẽ kích thích sự phát triển mới của vi khuẩn và tảo. Thể thực khuẩn rất hữu ích trong nghiên cứu khoa học vì chúng vô hại với con người và nghiên cứu dễ dàng. Một số bệnh nhiễm trùng do vi khuẩn ngày càng trở nên khó kiểm soát do sự kháng kháng sinh, do đó xu hướng nghiên cứu mới là sử dụng thể thực khuẩn để điều trị nhiễm khuẩn ở người.

Sự đề kháng virus ở động vật hoang dã và thực vật[sửa|sửa mã nguồn]

Miễn dịch bẩm sinh của động vật hoang dã[sửa|sửa mã nguồn]

Người và động vật hoang dã có nhiều ” mạng lưới hệ thống phòng thủ ” tự nhiên chống lại virus. Một số ” mạng lưới hệ thống ” không đặc hiệu, giúp chống lại nhiều loại virus. Khả năng miễn dịch bẩm sinh này không được cải tổ khi tiếp xúc nhiều lần với virus và không được lưu giữ trong ” trí nhớ miễn dịch “. Da của động vật hoang dã, đặc biệt quan trọng là lớp biểu bì, được cấu trúc từ lớp tế bào chết ngăn ngừa nhiều loại virus lây nhiễm vào vật chủ. Tính acid của dịch dạ dày tàn phá nhiều loại virus nếu vật chủ nuốt phải. Khi virus vượt qua những hàng rào này và xâm nhập vào vật chủ, những giải pháp phòng vệ bẩm sinh khác sẽ ngăn ngừa sự lây lan của nhiễm trùng trong khung hình. Một loại hormone đặc biệt quan trọng gọi là interferon được khung hình sản xuất khi có virus, ngăn ngừa virus sinh sản bằng cách tàn phá những tế bào bị nhiễm bệnh và mô xung quanh. Bên trong tế bào có enzyme hủy hoại RNA của virus. Hiện tượng này được gọi là can thiệp RNA. Một số tế bào máu còn có năng lực ” ăn ” và tàn phá tế bào bị nhiễm virus .

Miễn dịch thu được của động vật hoang dã[sửa|sửa mã nguồn]

Hai hạt rotavirus : hạt virus bên phải bị gắn những kháng thể nhằm mục đích ngăn ngừa sự kết nối và lây nhiễm của virus đến những tế bào .Miễn dịch đặc hiệu so với virus tăng trưởng theo thời hạn trưởng thành và tế bào bạch cầu, đặc biệt quan trọng là tế bào lympho đóng vai trò TT. Tế bào lympho giữ lại một ” trí nhớ ” về lịch sử dân tộc nhiễm virus, tạo ra nhiều phân tử đặc biệt quan trọng gọi là kháng thể. Những kháng thể này gắn vào virus và ngăn ngừa virus lây nhiễm vào tế bào. Kháng thể có tính tinh lọc cao và chỉ tiến công một loại virus. Cơ thể tạo ra nhiều kháng thể khác nhau, đặc biệt quan trọng là trong quy trình tiến độ nhiễm trùng khởi đầu. Sau khi thực trạng nhiễm trùng giảm, 1 số ít kháng thể vẫn còn sống sót và liên tục được sản xuất, thường mang lại cho vật chủ năng lực miễn dịch suốt đời so với chủng virus đó .

Sự đề kháng virus ở thực vật[sửa|sửa mã nguồn]

Thực vật có chính sách bảo vệ hiệu suất cao chống lại virus. Một trong những tính hiệu suất cao nhất là sự hiện hữu của gen được gọi là gen kháng ( R ). Mỗi gen R có năng lực kháng một loại virus đơn cử bằng cách kích hoạt những khu vực chết tế bào cục bộ xung quanh tế bào bị nhiễm bệnh, tạo ra những đốm lớn hoàn toàn có thể nhìn thấy bằng mắt thường. Điều này ngăn ngừa sự lây nhiễm. [ 81 ] Can thiệp RNA cũng là một giải pháp bảo vệ hiệu suất cao ở thực vật. Khi bị nhiễm bệnh, thực vật thường sản xuất những chất khử trùng tự nhiên hủy hoại virus, như axit salicylic, nitơ monoxit và chất oxy hóa. [ 83 ]

Sự đề kháng virus ở vi trùng[sửa|sửa mã nguồn]

Cách hầu hết để vi trùng tự bảo vệ mình khỏi thể thực khuẩn là sản xuất những enzyme tàn phá DNA ngoại lai. Những enzyme này, được gọi là endonuclease số lượng giới hạn ( một loại enzyme cắt số lượng giới hạn ), cắt đứt DNA của virus khi thể thực khuẩn ” tiêm ” vào tế bào vi trùng. [ 84 ]

Phòng và điều trị bệnh do virus[sửa|sửa mã nguồn]

backbone) của phân tửCấu trúc của DNA cho thấy vị trí nucleoside và nguyên tử phospho tạo thành ” xương sống ” ( ) của phân tửVắc-xin là hình thức mô phỏng nhiễm trùng tự nhiên và phân phối miễn dịch tương quan nhưng không gây bệnh. Sử dụng vắc-xin đã xóa khỏi trọn vẹn bệnh đậu mùa và giảm đáng kể mức độ và số ca tử trận do những bệnh nhiễm trùng như bại liệt, sởi, quai bị và rubella. Vắc-xin ngăn ngừa hơn 14 bệnh nhiễm virus ở người [ 86 ] và nhiều bệnh nhiễm virus ở động vật hoang dã. [ 87 ] Vắc-xin hoàn toàn có thể chứa virus sống hoặc bị giết. Vắc-xin sống chứa virus yếu, hoàn toàn có thể gây nguy hại khi tiêm cho những người bị suy giảm miễn dịch. [ 89 ] Công nghệ sinh học và kỹ thuật di truyền được ứng dụng để sản xuất vắc-xin ” phong cách thiết kế ” chỉ có thành phần protein capsid của virus. Vắc-xin viêm gan B là một ví dụ. Những loại vắc-xin này bảo đảm an toàn hơn vì không khi nào có năng lực gây bệnh .

Thuốc kháng virus[sửa|sửa mã nguồn]

Cấu trúc của guanosine ( base trong DNA ) và aciclovir ( trong thuốc kháng virus )Từ giữa những năm 1980, sự tăng trưởng của thuốc kháng virus đã tăng lên nhanh gọn, đa phần do đại dịch AIDS. Thuốc kháng virus thường là những chất tựa như nucleoside, là những chất tự tạo thay thế sửa chữa nucleoside DNA. Khi sự sao chép DNA của virus mở màn, 1 số ít đơn phân là ” chất tương tự như ” trong thuốc được sử dụng, giúp ngăn cản sự sao chép DNA vì những ” chất tương tự như ” không có năng lực hình thành chuỗi DNA. Khi quy trình sản xuất DNA dừng lại, virus không hề lắp ráp những mảnh vào được. Một số ví dụ về ” chất tương tự như ” nucleoside : aciclovir dùng để chữa virus herpes ; lamivudine dùng để chữa virus HIV và viêm gan B. Aciclovir là một trong những loại thuốc kháng virus truyền kiếp nhất và sử dụng truyền kiếp nhất .Các loại thuốc chống virus khác nhắm vào những quy trình tiến độ khác nhau của vòng đời virus. HIV nhờ vào vào một loại enzyme gọi là HIV-1 protease để virus lây nhiễm. Có một nhóm thuốc gọi là chất ức chế protease, link với enzyme này và ngăn enzyme hoạt động giải trí .Viêm gan C do virus RNA gây ra. Trong 80 % những người mắc bệnh, căn bệnh này trở thành mãn tính và người mang mầm bệnh vẫn có năng lực truyền nhiễm cho đến hết đời trừ khi được điều trị. Một giải pháp điều trị hiệu suất cao là sử dụng thuốc ribavirin ( một chất có cấu trúc tựa như như nucleosid guanosin ). [ 94 ] Phương pháp điều trị cho những người mang virus viêm gan B mãn tính cũng tuân theo kế hoạch tựa như, sử dụng lamivudine và 1 số ít loại thuốc chống vi rút khác. Trong cả hai bệnh kể trên, thuốc ngăn ngừa sự sinh sôi của virus, và interferon giết chết mọi tế bào bị nhiễm bệnh. [ 95 ]Nhiễm HIV thường được điều trị bằng việc phối hợp nhiều loại thuốc kháng virus, mỗi loại nhắm vào một tiến trình khác nhau trong vòng đời. Có những loại thuốc ngăn ngừa virus hấp phụ vào tế bào, là chất tựa như nucleoside và một số ít chất độc ngăn cản enzyme thiết yếu để virus sinh sản. Thành công trong nghành nghề dịch vụ chữa trị virus bằng thuốc chính là dẫn chứng về tầm quan trọng của việc hiểu biết phương pháp sinh sản của virus .

Vai trò trong sinh thái xanh[sửa|sửa mã nguồn]

Virus là thực thể sinh học phong phú và đa dạng nhất trong thiên nhiên và môi trường nước ; [ 96 ] Chỉ 1 ml nước biển chứa khoảng chừng một triệu hạt virus, [ 97 ] và chúng rất thiết yếu cho sự điều tiết của hệ sinh thái nước mặn và nước ngọt. Hầu hết là thể thực khuẩn vốn vô hại so với thực vật và động vật hoang dã. [ 99 ] Chúng lây nhiễm và hủy hoại vi trùng trong quần xã vi sinh vật dưới nước và đây là chính sách tái chế carbon quan trọng nhất trong thiên nhiên và môi trường biển. Các phân tử hữu cơ được giải phóng từ những tế bào vi trùng kích thích sự tăng trưởng của tảo và vi trùng mới .Vi sinh vật chiếm hơn 90 % sinh khối ở biển. Người ta ước tính rằng virus giết chết khoảng chừng 20 % sinh khối mỗi ngày và trong những đại dương, số lượng virus gấp 15 lần so với số lượng vi trùng và vi trùng cổ. Virus đa phần chịu nghĩa vụ và trách nhiệm cho việc ngăn ngừa hiện tượng kỳ lạ nước nở hoa, [ 101 ] một hiện tượng kỳ lạ thường gây hại nghiêm trọng cho những sinh vật biển khác. [ 102 ] Số lượng virus trong những đại dương giảm dần khi ra ngoài khơi và theo độ sâu của mực nước, nơi có ít vật chủ hơn. [ 103 ]Ảnh hưởng của virus rất to lớn. Bằng cách tăng hô hấp đại dương, virus có nghĩa vụ và trách nhiệm gián tiếp làm giảm lượng khí carbon dioxide trong khí quyển khoảng chừng 3 tỷ tấn carbon mỗi năm. [ 103 ]

Động vật có vú dưới biển cũng dễ bị nhiễm virus. Vào năm 1988 và 2002, hàng ngàn con hải cẩu bị tử vong ở châu Âu do Phocine morbillivirus.[104] Nhiều loại virus khác như calicillin, herpesvirus, adenovirus và parvovirus tồn tại trong quần thể động vật có vú ở biển.[103]

  • Collier, Leslie; Balows, Albert; Sussman, Max biên tập (1998). Topley & Wilson’s microbiology and microbial infections. 1, Virology (ấn bản 9). Arnold. ISBN 0-340-66316-2.
  • Shors, Teri (2017). Understanding viruses. Jones and Bartlett Publishers. ISBN 978-1284025927.

  • Bộ Y tế (2007). Vi sinh vật Y học. Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam.

Liên kết ngoài[sửa|sửa mã nguồn]

  • Tài nguyên mầm bệnh virus  – Genomic và dữ liệu nghiên cứu khác về virus gây bệnh ở người
  • Cơ sở dữ liệu nghiên cứu dịch cúm  – Genomic và dữ liệu nghiên cứu khác về virus cúm

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai.